در جستجوی سده های فراموش شده

پس از کشته شدن ازیریس، ست فرمانروای مصر می شود. اسطوره ها می گویند که ایزیس به سیمای یک پرنده درآمده (چون نماد بالدار او) و پیوسته برای یافتن پیکر همسرش که برادر او نیز بود پرواز کرد و همیشه سوگواری و زاری می نمود. سرانجام او پیکر ازیریس را در ندیت یافت و هنگام یافتن با گریه بلند فریاد کشید. سرچشمه های مصری می گویند که خواهرش و دوتن دیگر که آنها نیز مانند پرنده بودند، او را همراهی می کردند.

«او پیوسته در جستجویش بود. در گوشه و کنار زمین سرگردان و با درد و رنج می گریست و هیچگاه آرام نداشت تا هنگامیکه آن را یافت. او با بالها و پرهایش آن را پوشاند. او با بالهایش باد ساخت و با فریاد بلند در سوگ برادرش گریست. او سیمای به خاک افتاده او را چنانچه دلش آرام بود، بلند کرد. ایزیس هستی و گوهر او را برد. او آبستن گشت و فرزندی زاد...» (ستون آمن موس)

ناموری و پراکندگی این داستان در میان مصریان، داستانهای گوناگونی را دراین باره پدیدار ساخت. پلوتارک بیش از هزار سال پس از نگاشته شدن ستون آمن موس نوشت که جعبه ای که پیکر ازیریس در آن بود، سر از بیبلوس در لبنان درآورد. ایزیس برای یافتن آن به آنجا رفت و سرانجام پس از روبه رو شدن با دشواریها آنرا در ستونی چوبی در کاخ فرمانروای آنجا بدست آورد. او جعبه را پنهانی به مصر آورد، اما اما هنگامیکه آنرا در جایی رها کرد تا به دیدن پسرش هوروس در «بوتو» (Buto) در دلتا برود، ست (که پلوتارک او را تایفون خدای آشفتگی یونانی خوانده) شبی هنگام شکار آنرا دید آنگاه پیکر ازیریس را به چهارده تکه تقسیم کرده آنها را در گوشه و کنار مصر پراکند. ایزیس سوار بر قایقی کوچک شده و هرجا پاره ای می یافت آیینی برای سوگواری برگزار می کرد. او سیزده تکه از پیکر او را یافت.

در برخی اسطوره ها «توت»‌ (Thoth) خدای ماه در برگزاری آیین های ازیریس در کنار ایزیس است. سرانجام ایزیس با جادویی که توت آنرا به او یاد داده بود، ازیریس را زنده ساخت. اما ازیریس نمی توانست به جهان زندگان بازگردد. زیرا بازگشت یک مرده، بودنی نبود. پس ایزیس و همراهانش پیکرش را پیچیدند و مومیایی ساختند و او به جهان زیرین رفت و پادشاه جاودانه آنجا شد. این داستان سرچشمه ای شد که نشان می دهد چرا مصریان مردگان خود را مومیایی کرده زیرا باور داشتند که «کا»ی هر مرده ای زنده است و مومیایی مردم همان کای مردم است و آرامگاهها نماد جهان زیرین.

شگفت انگیز است که در اسطوره های دیرین هندوآریایی نیز جمشید به سرنوشتی نزدیک به سرنوشت ازیریس مصری دچار می شود. در اسطوره های ودایی جم سرور جهان مردگانی است که به خوشبختی رسیده اند. در اسطوره های ایرانی جمشید «ور» یا کاخی ساخت و در پادشاهی او در آنجا تاریکی، سرما، گرما، بیماری و مرگ نیست (وندیداد؛ بخش دوم). هم جمشید هندوآریایی و هم ازیریس مصری با خورشید در پیوندند. در ریگ ودا جم «دهنده خورشید»‌ خوانده شده و آشکارا با «میترا» در پیوند است. میترا نماد خورشید «گردآورنده مردم بوده و کشتکاران را با چشمانی که برهم نهاده نمی شد، می پایید. پنج قبیله مردمان فرمانبردار او هستند». این همان ویژگی جمشید است که طبقه های چهارگانه مردم را سامان داده گردهم آورده و آنها را پاسداری می کند (شاهنامه).

به مصر بازمی گردیم. فرزندی که ایزیس از ازیریس زاد، هوروس بود که در جستارهای پیشین درباره او سخن گفتیم. هوروس در شمال شرقی دلتا جایگاهی که هیکسوسها برآن دست یافتند زاده شد و ایزیس او را پنهانی پرورش داد. پس از آنکه بالید، کین خواه پدرش شده خود را جانشین شایسته پادشاهی برمصر دانست.

درباره نبرد هوروس با ست و چگونگی آن اسطوره های فراوانی نوشته شده و به «اسطوره درگیری میان هوروس و ست» نامور شده اند. بسیاری از سرچشمه های مصری مانند «نوشته های اهرام» و «نوشته های تابوت» نوشته شده در روزگار پادشاهی میانه، «سنگ شاباکا» (Shabaka) نوشته شده در 700 پ.م نوشته های دیوارهای «پرستشگاه ادفو» نوشته شده در روزگار فرمانروایی یونانیان و دیگر سرچشمه ها این داستان را با شیوه های گوناگون آورده اند. حتی پلوتارک نیز در کتاب «ازیریس و ایزیس» آنرا نوشته است. گوناگونی این اسطوره ها دستاورد پراکندگی و بازتابهای آن از سوی مردمان گوناگون و نیز کندوکاو و تفسیر ها از آن بود. این گوناگونی چنان بود که در برخی از داستانها هوروس نه برادرزاده ست که برادر ست گزارش شده است.

به نوشته پلوتارک «آپولون» (نامی که یونانیان به هوروس داده اند) برآن شد تا از تایفون (ست) کین ازیریس را بخواهد. نبرد آغاز شد و پس از چند روز آپولون پیروز گشت. سپس آپولون از مادرش برای اینکه در میهمانی ست، بخوبی از پدرش پاسداری نکرده خشمگین شده تاج ایزیس را از سرش برداشت. اما «هرمس» (توت خدای ماه) کلاهی از شاخ گاو بر سر ایزیس گذارد. درست همان شاخ گاوی که در نگاره ها بر سر ایزیس دیده می شود. ست تلاش کرد نزد خدایان آپولون را متهم به نداشتن حق پادشاهی کرده اما خدایان زیر بار نرفتند و سرانجام در دو نبرد دیگر تایفون (ست) شکست خورد.

سرچشمه های مصری، درگیری هوروس و ست را به چند گونه آورده اند. «نوشته های تابوت» و «نوشته های اهرام» گذری به نبرد هوروس و ست زده اند. در یکی از نبردها ست «چشم چپ» هوروس را درآورد که پسان تر نماد ماه شد و در برابر! هوروس به بیضه های ست آسیب زد. این اسطوره دستاوردی شد که پنداشته شود چرا روشنایی ماه کمتر از روشنایی خورشید بوده زیرا چشم راست نماد خورشید بود و اینکه ست خدای بیابانهای نابارور و خشک بوده و بیابانها آباد و سرسبز نیست.

«اما نبرد میان هم آورد چه بود؟ آنروزی که هوروس و ست با یکدیگر جنگیدند. هنگامیکه ست به چهره هوروس آسیب زده آنرا زخمی ساخت و هنگامیکه هوروس بیضه های ست را کند ... این توت بود که این کار ]پرکردن چشم[ را انجام داد.» (نوشته های تابوت- 335)

«هوروس زاری کرد برای چشمش، ست برای بیضه هایش زاری کرد. چشم هوروس هنگامیکه او آنسوی رودخانه مارپیچ افتاد، بیرون جهید. برای پاسدار خودش از گزند ست، توت این را در آنسوی رودخانه مارپیچ دید...»

در این دسته اسطوره ها سرانجام نبرد، پیروزی هوروس بر ست بوده و در همه جا توت خدای ماه یاور و کمک کار هوروس در رسیدن به پیروزی است.

«من ]توت[ چشم را پس از اینکه آسیب دید در روزی که دو هم آورد با هم جنگیدند، پرکردم» (نوشته های تابوت-232)

«خونخواهی مردی در برابر دشمنش ... آورده شد. زمین هنگامیکه دو هم آورد با هم جنگیدند شکافته شد. پاهای آنها آبگیری مقدس را در یونو ]هلیوپولیس[ کند. اکنون توت می آید، آراسته با بزرگیش، زیرا آتوم او را با نیرو و دو بانوی بزرگ ]وجت و نخبت[ والا گرداند و دو بانوی بزرگ با او شاد هستند... نزد تو خونخواه است، در یکروز...شاید او نزد تو شاد باشد، چنانچه هنگامیکه درآن روز ایزیس شاد است، شادیش که آهنگ می نوازد، هنگامیکه پسرش هوروس تخت دو سرزمین را با پیروزی بدست آورد.» (نوشته های تابوت-7)

«هوروس کین تو را باز ستانده است، هنوز زمان بسیاری از آن کین خواهی نگذشته است، هوروس چشمش را از ست گرفت. او آنرا برای تو داد. این چشم اوست، چشم شیرین، کاری کن که با تو بماند ... این هوروس است که کین خواهد گرفت از آنچه که ست انجام داد.» (نوشته های اهرام-357)

«ای ازیریس، N بگذار دلت از او ]هوروس[ شاد شود، قلبت بزرگ است، دهانت باز است، هوروس کین تو را ]از ست[ گرفت. روزگار بسیاری نیست که کین تو را گرفت.» (از نوشته های اهرام)

از نوشته های مصری برمی آید که نبردهای هوروس با ست در مصر پایین (خاستگاه هوروس)‌ در گرفته بود. این درگیری اسطوره ای مصریان را به یاد نبردهای فرعونها برای راندن هیکسوسها از سرزمین مصر می انداخت. داستانی دیگر به ماجرای هوروس در دادگاه خدایان 9 گانه در شهر یونو پرداخته و می گوید که هوروس ادعای خود را برای پادشاهی برمصر در دادگاهی که «را» خدای خورشید رییس آن بود، گفت. این ادعا هنگامی در دادگاه گفته شد که توت «چشم تندرست» را که نماد سامان، داد و پادشاهی بود، به خدای خورشید داد.

«شو» (Shu) خدای هوا خواستار می شود که درخواست هوروس پذیرفته شده و توت می گوید که: «این برای هزاران هزار بار درست است!». ایزیس شاد شده و باد شمالی را برمی انگیزد تا ازیریس را از این رای آگاه کند. اما «را» دربرابر این رای می ایستد. ست پیشنهاد می کند که او و هوروس بیرون دادگاه رفته و با یک نبرد این ماجرا را به پایان رسانند. توت تلاش می کند این ماجرا را به سود هوروس پایان داده و می گوید که او فرزند ازیریس است. اما «را» زیر بار نرفته و به این گرایش دارد که ست پادشاه مصر بماند. ماجرا تا هشتاد سال این چنین بدون هیچ دستاوردی می ماند، سرانجام خدایان نامه به ایزدبانو «نیت» (Niyth) می نویسد و خواستار رهنمود می شوند.

نیت در پاسخ آشکارا هوروس را جانشین ازیریس و دارنده حق پادشاهی بر مصر می داند و دربرابر «را» را برمی انگیزد که ست دو دخترش «آنات» (Anath) و «آستارته» (Astarte) را به همسری ست درآورد. خدایان در دادگاه رای نیت را می پذیرند. اما باز هم «را»‌ زیر بار نمی رود.

سرانجام این ماجرای بلند که خود داستانی دراز است به اینجا می کشد که پادشاهی برمصر به هوروس جوان داده شود. سپس چندین ماجرای دیگر مانند (رفتن هوروس و ست به زیر آب و ...) رخ می دهد و سرانجام خود ازیریس از جهان زیرین دادگاه را اندرز می دهد و می گوید که پسرش جانشین او در مصر است و هشدار می دهد که اگر هوروس به پادشاهی نرسد، آسمانها و زمین برهم خورده و ستارگان از آسمان فرود می آیند. دادگاه سپس رای پایانی را گفته ست از پادشاهی مصر کنار رفته هوروس به پادشاهی می رسد.

اسطوره ای همانند را می توان در نوشته های هیروگلیف «سنگ شاباکا» یافت. گب خدای زمین فرمان داد دیگر خدایان 9 گانه بدور او گردآیند تا درباره درگیری هوروس و ست داوری کنند. او در آن دادگاه ست را پادشاه مصر بالا و هوروس را پادشاه مصر پایین خواند. هوروس و ست هرکدام به سرزمینی که به آنها داده شده بود رفته با هم آشتی کردند. اما پسان تر گب اندیشید که رای داده شده نادرست بود و پس هوروس را پادشاه همه مصر خواند و از آن پس هوروس در شهر ممفیس «یگانه سازنده سرزمین خویش» و برابر با «تا-تنن (Ta-Tenen) جنوب دیوار، سرور جاودانگی» دانسته شد.

سنگ شاباکا